وتارێکی شیکاریی، مێژوویی و سیاسییە کە بە زمانێکی ئەکادیمی و مۆدێرن داڕێژراوە، بە ئامانجی بەستنەوەی ڕابردووی شکۆداری مادەکان بە دیدگای بزوتنەوەی ئایندەوە

وتارێکی شیکاریی، مێژوویی و سیاسییە کە بە زمانێکی ئەکادیمی و مۆدێرن داڕێژراوە، بە ئامانجی بەستنەوەی ڕابردووی شکۆداری مادەکان بە دیدگای بزوتنەوەی ئایندەوە
وتاری ،ڕەند مەریوانی سەرپەرشتیاری گشتی بزووتنەوەی ئایندەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان
بۆ بونیادنانی ناسنامەیەکی نەتەوەیی بەهێز.
لە ئەکباتانەوە بۆ ئایندە: ڕەچەڵەکی ماد و ستراتیژی بوژانەوەی نەتەوەیی
مێژوو تەنها کۆمەڵێک ڕووداوی ڕابردوو نییە کە لە لاپەڕەکاندا جێمابێ، بەڵکو کۆڵەکەی سەرەکیی شوناس و بزوێنەری ئیرادەی گەلانە بۆ داھاتوو. بۆ نەتەوەی کورد، ئیمپراتۆریەتی ماد وەک یەکەمین ئەزموونی دەسەڵاتداریەتیی ناوەندی و شارستانییەتێکی مەزن لە ناوچەکەدا، تەنها سەرەتایەک نییە بۆ مێژوو، بەڵکو سەرچاوەی ڕەسەنایەتی و شەرعییەتی سیاسییە. بزوتنەوەی ئایندە ، بە درککردن بەم ڕاستییە، پرۆژەی گەڕانەوە بۆ ئەو ڕەچەڵەکە ڕەسەنە وەک ستراتیژێکی نەتەوەیی دەبینێت بۆ بەستنەوەی شکۆی دوێنێ بە ئامانجەکانی سبەینێ.
دەوڵەتی ماد؛ بەردی بناغەی شوناسی کوردی دەوڵەتی ماد (٦١٢ پ.ز) وەک یەکەمین قەوارەی سیاسیی یەکگرتووی گەلانی زاگرۆس، توانی سیستەمێکی سەربازی، کارگێڕی و کۆمەڵایەتیی وا دابهێنێت کە بۆ چەندین سەدە نەخشەی ناوچەکەی گۆڕی. مادەکان تەنها شەڕکەر نەبوون، بەڵکو خاوەن فەلسەفەی حوکمڕانی و کولتوورێکی دەوڵەمەند بوون کە ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی لە زمان، ئایین و نەریتی ئێستای کورددا هەیە. کاتێک بزوتنەوەی ئایندە باس لە مێژووی ماد دەکات، مەبەستی تەنها شانازی کردن نییە بە ڕابردوو، بەڵکو دووپاتکردنەوەی ئەو ڕاستییە زانستییەیە کە کورد خاوەن میراتێکی دەوڵەت داریی قووڵە و ئەمەش بەهێزترین وەڵامە بۆ ئەو تیۆریانەی کە دەیانەوێت کورد وەک نەتەوەیەکی بێ مێژوو نیشان بدەن.
گەڕانەوە بۆ ڕەچەڵەک؛ زەروورەتێکی سیاسی و سایکۆلۆژی ، گەڕانەوە بۆ ڕەچەڵەکی ماد لە لایەن بزوتنەوەی ئایندەوە، هەنگاوێکی پرۆڤیشناڵانەیە بۆ دووبارە پێناسەکردنەوەی خود. لە زانستی سیاسییدا، هەر بزووتنەوەیەک بیەوێت گۆڕانکاریی ڕیشەیی بکات، پێویستی بە تێزێکی مێژوویی هەیە. بەستنەوەی ئایندە بە  ماد، پردێکی مەعریفییە کە تێیدا تاکی کورد هەست دەکات درێژکراوەی ئیمپراتۆرەکانە، نەک پاشکۆی دەسەڵاتە داگیرکەرەکان. ئەم گەڕانەوەیە متمانەبەخۆبوون بۆ تاکی کورد دەگێڕێتەوە و دەبێتە هەوێنی یەکگرتوویی نەتەوەیی لەژێر چەتری یەک شوناسدا.
مێژوو وەک نەخشەڕێگای ئێستا ، بۆچی ئێستا؟ چونکە ناوچەکە لەبەردەم گۆڕانکاریی گەورەدایە. بزوتنەوەی ئایندە پێی وایە ئەو یەکگرتووییەی دیاکۆ و کەیخەسرەو لە دەوڵەتی ماددا دروستیان کرد، هەمان ئەو مۆدێلەیە کە کوردی ئێستا بۆ ڕزگاربوون لە پەرتەوازەیی پێویستیەتی. بەستنەوەی مێژووی ماد بە ئێستاوە، واتە گواستنەوەی چەمکی سەروەری لە دەقە مێژووییەکانەوە بۆ ناو پرۆژە سیاسییە مۆدێرنەکان. ئەمە وەرچەرخانێکی زانستییە لە مێژوویەکی خویندراوەوە بۆ مێژوویەکی کارپێکراو.
دیدگای بزوتنەوەی ئایندە بۆ دەسەڵاتداریەتیی نوێ ، بزوتنەوەی ئایندە تەنها مێژوو ناگێڕێتەوە، بەڵکو مێژوو نوێ دەکاتەوە. ئەگەر مادەکان یەکەمین دەسەڵاتداریەتیی کورد بووبن، ئەوا بزوتنەوەی ئایندە دەیەوێت ببێتە بزوێنەری یەکەمین دەسەڵاتداریەتیی مۆدێرن و دیموکراتی کورد کە لەسەر بنەمای زانست، دادپەروەری و پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکانی نەتەوە بونیاد بنرێت. ئەم بزوتنەوەیە ڕەسەنایەتی ماد و تەکنەلۆژیا و بیری ئایندە کۆدەکاتەوە بۆ دروستکردنی هاوکێشەیەکی نوێ لە ناوچەکەدا.
کۆتاییهێنان بە دابڕانی مێژوویی و گەڕانەوە بۆ سەرچاوە ڕەسەنەکەی ماد، تەنها گەشتێکی فیکری نییە، بەڵکو پەیامێکی سیاسیی ڕوونە: کورد هەر لەو شوێنەوە دەست پێدەکاتەوە کە تێیدا لێی زەوتکرا . بزوتنەوەی ئایندە بەم دیدگا قووڵ و زانستییە، دەیەوێت مێژوو بکاتە وزەیەک بۆ بونیادنانی دەوڵەتێکی مۆدێرن. ئێمە لە ڕابردوودا مەزن بووین، و لە ئایندەشدا بەو میراتە مەزنە و بە ئیرادەیەکی نوێ، شکۆداریی نەتەوەیی خۆمان بەدەست دەهێنینەوە.بزوتنەوەی ئایندە؛
 ڕەگمان لە مادە و چاومان لە ئاسۆیە.

پرسیاری ڕەنگەکانی ئاڵا و پەیوەندی بە دەوڵەتی مادەوە 
فەلسەفەی دەسەڵاتی مادە بە ناسنامەی ئێستای کوردەوە.
پرسیاری ڕەنگەکانی ئاڵا و پەیوەندی بە دەوڵەتی مادەوە، پرسێکی مێژوویی و زانستی وردە. پێویستە لەنێوان ڕاستییە شوێنەوارییەکان و هێما نەتەوەییە ڕەمزییەکان جیاکاری بکەین.لێرەدا بە شێوەیەکی زانستی و مێژوویی وەڵامەکە ڕوون دەکەینەوە:
لە ڕووی مێژوویی و زانستییەوە (بەڵگەنامەیی)لە ڕووی زانستی مێژووەوە، هیچ بەڵگەیەکی نووسراو یان شوێنەواریی (وەک نەخشی سەر بەرد، مۆر، یان دەقە مێژووییەکانی هێرۆدۆت و گزینۆفۆن) لەبەردەستدا نییە کە بیسەلمێنێت دەوڵەتی ماد ئاڵایەکی سێ ڕەنگی (زەرد، سوور، سەوز) بەم شێوە مۆدێرنەی ئێستا هەبووبێت.سیستەمی ئاڵا لەو سەردەمەدا: لە سەردەمی مادەکاندا (٢٦٠٠ ساڵ پێش ئێستا)، چەمکی ئاڵا بەو شێوەیەی ئێستا (قوماشێکی سێ ڕەنگی لاکێشەیی) بوونی نەبووە. ئیمپراتۆریەتە کۆنەکان زیاتر دەرەفش یان نیشانە (Standard)یان بەکارهێناوە، کە زۆربەی کات لە دار یان کانزا دروست دەکران و هێمایەکی ئایینی یان شاهانەیان لەسەر بوو (وەک خۆر، مانگ، یان باز).
ڕەنگەکان و هێماکانی ماد هەرچەندە ئاڵایەکی فەرمی بەو ڕەنگانە نەبووە، بەڵام ئەو ڕەنگانە لە ڕووی کولتوورییەوە ڕەگ و ڕیشەیان لەو سەردەمەدا هەیە:خۆر (ڕەنگی زەرد): مادەکان وەک گەلێکی ئاری، ڕێزێکی زۆریان لە خۆر و ئاگر گرتووە (بەهۆی ئایینی زەردەشتی و میتراسیزم). بۆیە ڕەنگی زەرد وەک هێمای تیشکی خۆر، هەمیشە هێمایەکی پیرۆزی ئەوان بووە.سەوز و سوور: ئەم ڕەنگانە لە سروشتی زاگرۆس و لە جلی کوردی و نەریتی نەورۆزدا ڕەنگی سەرەکین، کە مێژووەکەیان بۆ سەردەمی ماد و پێش مادەکانیش دەگەڕێتەوە.
ئاڵای کاویانی و مادەکان هەندێک لە مێژوونووسان ئاماژە بەوە دەکەن کە دەرەفشی کاویانی (Derafsh Kaviani) کە هێمای شۆڕشی کاوەی ئاسنگەر بووە دژی زۆرداری، ڕەنگەکانی سوور و زەرد و مۆری تێدا بووە. بەو پێیەی چیرۆکی کاوە و نەورۆز پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان بە مێژووی مادەوە هەیە، زۆر کەس ئەو ڕەنگانە بە میراتی مادەکان دەزانن.
٤بۆچی ئێستا دەوترێت ئاڵای مادە؟ (ڕەهەندە سیاسی و نەتەوەییەکە)بەستنەوەی ئەم سێ ڕەنگە بە دەوڵەتی مادەوە، زیاتر پێناسەیەکی نەتەوەیی مۆدێرنە. بزووتنەوە کوردییەکان لە سەدەی بیستەمدا (بە تایبەت کۆمەڵەی خۆیبوون و دواتر کۆماری کوردستان لە مەهاباد)، ئەم ڕەنگانەیان وەک هێمایەک بۆ بەردەوامیی مێژووی کورد لە مادەکانەوە تا ئەمڕۆ هەڵبژاردووە.ئەمە لە زانستی سیاسی و مێژووییدا پێی دەوترێت داهێنانی نەریت بۆ پاراستنی شوناس. واتا:کورد دەیەوێت بڵێت: ئەم ڕەنگانەی ئەمڕۆ هەمان ئەو ڕەنگانەن کە باو و باپیرە مادەکانمان وەک هێمای سروشت و ئازادی و خۆر بەکاریان هێناوە.
 ئایا لە ڕووی شوێنەوارییەوە سەلمێنراوە؟ نەخێر، بەڵگەیەکی فیزیکی نییە کە مادەکان ئاڵایەکی سێ ڕەنگیان هەبووبێت.ئایا لە ڕووی فەلسەفی و کولتوورییەوە ڕاستە؟ بەڵێ، چونکە ڕەنگی زەرد (خۆر)، سوور (شۆڕش و ئاگر)، و سەوز (سروشتی نیشتمان) بنەما فیکرییەکانی ژیانی مادەکان بوون.بۆیە، بزوتنەوەی ئایندە کاتێک ئەم ڕەنگانە بە مێژووی مادەوە دەبەستێتەوە، مەبەستی گێڕانەوەی ئەو ڕۆحە مێژووییەیە نەک ئەوەی وەک پارچە قوماشێکی دۆزراوە لە ئەشکەوتەکاندا مامەڵەی لەگەڵ بکات. ئەمە بەستنەوەی فەلسەفەی دەسەڵاتی مادە بە ناسنامەی ئێستای کوردەوە.